“અદભુત થાળ” ગુજરાતી વાર્તા (Adbhut Thaal Gujarati Story)

By

વિરારથી નિર્મન બની એ શાનમાં નાની નાની ધરીઓ મૂર્તિ દીપમાળ પ્રગટાવા ઈ એક મંદિરમાં પરાપૂર્વથી પૂજાના થાળ તરીકે એક અદભુત સોનાની થાળી હતી. મંદિરના મુખ્ય પૂજારી સ્નાન કરી નિત્યનિયમ અનુસાર ધ્યાન કરી, પવિત્ર અને તેના વડે જ ભગવાનની આરતી ઉતારતા હતા.

દીવાના પ્રકાશમાં મૂર્તિઓનું તેજ ઓર દીપી નીરૂતું સોનાના થાળમાં દીવા પ્રગટાવવાનો રિવાજ મંદિર સ્થાવું ત્રરી રો આવતો હતો. મંદિર પાંચસો વર્ષ પુરાણું હતું. પ્રાચીન શિલાલેખમાં એનો ઉખ જગતો હતો મંદિરના વયોવૃદ્ધ પૂજારી સેવાદાસજીએ નેવુંમે વર્ષે દેહત્યાગ કર્યો એમની જગ્યાએ યુવાન પૂજારી મુરલીધરાસ આવ્યા. મુરલીધરદાસ શોખીન હતા સેવાદાસજી એક નાના માનમાં સાદાઈથી રહેતા હતા.

જ્યારે મુરલીધરદાસ મંદિરની ઊંચી મામેડીમાં પોતાની છત્રીપલંગ રાખતા હતા. વળી તેમના ખંડમાં મોઢ કારના અરીસાવાનો કબાટ રેશમી વસ્ત્રો રૂપેરી ચાંખડીઓ અને અન્ય સુખ સગવડોની વ્યવસ્થા હતી. આ મંદિર રાધાકૃષ્ણનું હતું. મુરલીધરદાસ કહેતા કે શ્રીકૃષ્ણ તો રસરાજ હતા. વયોવૃદ્ધ પૂજારીની સાધઈભરી આભા અને આદર્શની તેને ગણના નહોતી. સેવાદાસજીના અવસાન પછી મુખ્ય પૂજારી તરીકે મુરલીધરઘસ આવા એમના હર્ષનો પાર ન હતો.

મોટે ઉત્સવ ઉજવવામાં આવ્યો. ભાવિક ભક્તોની મેદની મળી. આરતીની તૈયારી થઈ. મુરલીધરદાસજી નવા પૂજારી તરીકે પૂરા ઠઠમાઠથી આરતી ઉતારવા માટે મંદિરના ગર્ભદ્વારમાં આવ્યા. મૂર્તિઓ આડેથી લાશ પડદો ખસેડાયો, ગ્રલર-નગારાં વાગવા માંડ્યાં. આરતીના સૂરો વાતાવરણમાં ગૂંજી ઊઠયા.

પૂજારી મહારાજે રૂપાની જળઝરી હાથમાં લીધી. થાળને ફરતી જળની ધાર સોનાનો હાથ લોખંડનો બની ગયો. ધવાની જ્યોત પણ ઝાંખી પડી ગઇ, કર જમણા હાથે થાળ ઉપાડવો, ત્યાં તો એ તેજવી નથી #kળતો frરીના ચહેરા ઉપરની કથાઓ સંકેલાઈ ગઈ. ઝંખવાણા પડીને એમણે થાળ નીચે મૂકી દીધો.

ઝાલર-નગારાં એકાએક બંધ પડવાં, ભાવિક ભક્તો તાળીઓના તલ સાથે ખારતી બોલતાં હતાં તે સ્તબ્ધ બનીને જોઈ રહ્યાં. પાંચસો વર્ષમાં આવું ક્યારેય બન્યું નહોતું. પલટયેલા યુગની આ નિશાની હતી. દેવી ચમત્કાર હતો. શ્રદ્ધાળુ ભક્તો એ કઈ સમજી ન શક્યાં. તે વૃદ્ધ હતા તેમણે નિસાસો મૂકીને એટલું જ કહ્યું કે હવે આ મંદિરનું તેજ જવું. સેવાદાસજી બાપુ જતાં એનો પ્રાણ ચાલ્યો ગયો.

પૂજારી આશ્ચર્યચકિત ની ગયા હતા. ફરી એ થાળીને સર્ચ કરવાની એની હિંમત ન ચાલી. Vારીએ નાહીધોઈ પૂજા કરી, સ્તુતિ ગીતો ગાયાં પણ એની નજર એ થાળ પર પડતાં જ એ અંતરના ઊંડાણમાં ઊતરી ગયાં. પોતે પોતાની જાતને ધમમાં | માનતા હતા એ વાત ખોર્ટ હતી અને પોતે મોઢે દંભી હતો એમ એનું અંતર ડંખવા લાગ્યું. એને પશ્ચાત્તાપ થવા લાગ્યો. મહાપુરુષોનાં જીવનચરિત્રો વાંચીને મનનું સમાધાન કરવા લાગ્યા.

બીજા દિવસથી મંદિરનાં દ્વાર બંધ થયો. પૂજા-આરતી બંધ થયાં. પાંચસો તુર્ષ પુરાણો ધર્મદીપ ઝાંખો પડ્યો. એ અદ્ભુત થાળ હાથમાં ઉપાડીને આરતી કરી શકે એવી અધિકારી વ્યક્તિ વિના મંદિરનાં દ્વાર બંધ થયાં. મહારાજાની પાસે આ વાત પહોંચી. મહારાજાએ પ્રધાનજી, નગરશેઠ અને મહાજનને બોલાવ્યું અને કહ્યું : ‘આપણા રાજ્યમાં ધર્મનો લોપ થવો ન જોઈએ. સોનાનો થાળ ાથમાં લઈને આરતી કરી શકે.

એવી વ્યક્તિ આપણે શોધી કાઢી જોઈએ.’ થોડી ચર્ચા-વિચારણા પછી પ્રધાનજી બોલ્યાં : જેમણે લાખો રૂપિયાનાં દાન ક્ય છે, અનેક મંદિરો ધર્મશાળાઓ, નિશાળો, દવાખાનાઓ બંધાવ્યાં છે અને પોતાના ધનનો સદુપયોગ કર્યો છે. એવા આપણા નગરશેઠ એ માટે અધિકારી વ્યક્તિ છે, એવો મારો અભિપ્રાય છે.’ સૌએ તાળીઓના હર્ષનાદથી પ્રધાનજીની વાતને વધાવી લીધી. નગરશેઠ નીચું જોઈને બેસી રહ્યા.

સહેજ મોં મરકાવીને જાણે એ વાતનો સ્વીકાર કરતા બીજે દિવસે મંદિરનાં દ્વાર ખોલવામાં આવ્યાં ભક્તોની મેદની એકત્ર થઈ, ‘ નગરશેઠ પૂજાના રેશમી વસ્ત્રો ધારણ કર્યું. એ પરમ વૈષ્ણવ ભક્ત હતા, થાળમાં દીપમાળા પ્રગઢવવામાં આવી. પ્રભુનાં ચરણ આગળ તો થાળ સોનાનો નગરશેઠે જેવો થાળ ઉપાડ્યો કે તે લોખંડનો બની ગયો.

દીવાની જ્યોત ઝાંખી પડી ગઈ. તેની સાથે નગરશેઠનો ઉલ્લાસભર્યો ચહેરો પણ ઝંખવાણો પડી ગયો. ‘ તેમણે થાળ નીચે મૂક્યો અને ફરી તે સોનાનો બની ગયો. આવું કુતૂહલ તેમણે પૂજારીએ નગરશોઠ સામે જોયું. ચાર નજર એક થતાં બંનેના અંતર ઊંડા, ઊતરી ગયા. એક નાનકડા થાળે બંનેને તેમની ખરી સ્થિતિનું ભાન કરાવ્યું હોય તેમ તેમણે કૃતજ્ઞતાભરી નજર પ્રધાનજી તરફ નાખી. હતો.

ઝગારા મારતો હતો. ભાવિક જનોએ આરતીનાં સ્તોત્ર શરૂ કર્યા કદી જોયું નહોતું. આટલી શરમ તેમણે કદી અનુભવી નહોતી. હિરણ્યમથેન પાત્રણ સત્યસ્થાપિહિત મુખ’ સત્ય કામના રૂપી સોનેરી વાસણ નીચે ઢંકાયેલું રહે છે. એ ઉપનિષદ વાક્યનો સાક્ષાત્કાર બંનેને થયો. સોનાનો થાળ ઉઠાવવાની કામનામાં સત્યવસ્તુ-આત્મતત્ત્વ ઢંકાઈ જાય છે એનો તેમને સ્વાનુભવ થયો. નગરશેઠ પાછા ચાલ્યા ગયા.

ઝાલર-નગારના નાદ બંધ પડ્યા. મંદિરનાં દ્વાર બીજી વાર બંધ થયો. મહારાજાએ ફરીથી દરબાર ભર્યો પહેલી વાર પ્રધાનજીએ નગરશેઠનું નામ સૂચવેલું. આ વખતે નગરશેઠે પ્રધાનજીના ધાર્મિક જીવનની પ્રશંસા કરી. નગરશેઠનો અનુભવ જાતે જોયો હતો છતાં પ્રધાનજીને મનમાં થયું કે ગમે તેમ તો ય શેઠ શાહુકારો લાખોનાં દાન કરે, પણ ધન છુપાવીને રાખતા હોય છે. ભોગપ્રધાન જીવન જીવતા હોય છે.

એટલે એમનો હાથ અડતા સોનાનો થાળ લોખંડનો બની જાય, એમાં નવાઈ નથી. પોતાના ધાર્મિક જીવન વિશેની એમની માન્યતા ઊંચી હતી. તેઓ બોલ્યા : “આમાં સાધારણ ધર્મિષ્ઠ માણસ ન ચાલે. આખું જીવન જેમણે ઈશ્વરપરાયણવૃત્તિથી ગાળ્યું હોય તે જ આ થાળ ઉપાડી શકે.

ખરેખર આ થાળ તો પ્રભુએ આપણા સત્યની કસોટી કરવા મોકલ્યો છે.’ મહારાજાની આશાનુસાર પ્રધાનજીએ બીજે દિવસે આરતી કરવાનું સ્વીકાર્યું. ત્રીજી વાર મંદિરના દ્વાર ખુલ્યાં સોનાના થાળમાં દીવીઓ પ્રગટી. જ્યોત ઝળહળી ઊઠી. ઝાલર-નગારાં વાગ્યાં. સ્તોત્રો શરૂ થયાં, હોંશભય પ્રધાનજીએ પ્રજાજનોની ભાવભરી વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો હજાને હાથ લગાડવો, તેવો જ એ લોખંડનો બની ગયો.

તેની તેજકલા સંકેલાઈ ઈ પ્રધાનજી પણ ઝાંખા પડવી. તેમનો હરખ ભાંગી ગયો. તેમણે હાથે પાછી ખેંચી લીધો અને થાળ સોનાનો બની ગયો. બસ ખલાસ. ત્રણ પુરુષો ઘડીભર સ્તબ્ધ બનીને ઊભા રહ્યા. શ્રીમદ્ ઈકશાના મહાવાક્ય પ્રમાણે : “પશ્યન્નપિ સે ને પતિ મૂઢ ‘ મૂઢ માણસ જોતો છતાં જોતો નથી.

માણસ જગત આખાની માહિતી ધરાવે છે, પણ ખરેખર શોતાની જાતને તો ઓળખતો નથી. સર્વ શાસ્ત્રનો પાર પામે છે, પણ આત્મતત્ત્વને પિછાનતો નથી. એક નાનકડા થાળે તેમને આત્મભાન કરાવ્યું. ફરી વાર સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે મંદિરના દ્વાર બંધ થયાં…. ફરી પાછો મહારાજાનો દરબાર ભરાયો.

આ વખતે સભાજનોએ મહારાજાને પોતાને વિનંતી કરી. થોડી આનાકાની પછી ધર્મનિષ્ઠ ગણાતા મહારાજાએ મહારાજા આરતી માટે મંદિરમાં ગયા. મંદિરના દ્વાર ખુલ્યાં. મહારાજે પૂજારીને પૂજારીએ કહ્યું : હું એ જ વિચાર કરી રહ્યો છું. મારી ધર્મનિચ્છની કસોટ પ્રશ્ન કર્યો આરતી માટે કેવા પ્રકારની ધાર્મિકતા જોઈએ ” ઈ. નગરશેઠ અને પ્રધાનજી પણ ઝાંખા પડ્યા. મારું અભિમાન ઊતર્યું છે. બાપુ, આપ કૃપા કરી એ પ્રયોગ ન કરશો.

આપની ધર્મનિષ્ઠા માટે, પ્રભુપરાયણતા માટે અમને ભારે માન છે, એમાં ઊણપ આવે તે અમને ગમશે નહિ. અમને સમજાતું. નથી કે આને માટે કેવો ધર્મપુરુષ જોઈએ. પ્રધાનજીએ પૂજારીની વાતને અનુમોદન આપતાં કહ્યું: “આજે મને સમજાયું છે કે પોતાની જાતને મોટી માનવી, પોતાને મોટા ધમભા માનવા, દાનવીર અને ધરમી ગણવા એમાં અભિમાન રહેલું છે અને અભિમાન સર્વ પાપનું મૂળ છે: ‘તો પછી સાચી ધાર્મિકતા કોને કહેવી ?’

રાજાએ પ્રશ્ન કર્યો. અમને એ સમજાતું નથી. પૂજારી બોલ્યા. તો પછી જુઓ, હું તમને નજરે બતાવું. મેં દાનપુણ્ય કર્યા છે. સદાવ્રતો બંધાવ્યાં છે. સંત-મહાત્માઓની સેવા કરી છે. નિત્ય સવાર-સાંજ ભજન-કીર્તન કરું છું, “આમ કહીને મહારાજો રમતની પેઠે થાળ ઉપાડ્યો, પરંતુ મહારાજાનો હાથ અડતા જ થાળ ઝાંખો પડતો ગયો અને પળવારમાં લોઢાનો થઈ ગયો. મહારાજાના ચહેરાનો રંગ પણ ઝંખવાઈ ગયો.

થાળ નીચે મકાન “અજા સીધા રાજમહેલમાં ચાલ્યા ગયા. ત્રીજે માળે જઈ પલંગમાં પચી, પોક મૂકીનું એ પ્રાચીન મંદિરની કીર્તિ દેશભરમાં વ્યાપેલી હતી. મંદિરના દ્વાર બંધ થવાની અને સોનાના થાળની વાત સર્વત્ર પ્રસરી ગઈ. પોતાને ધર્માત્મા મનને, લો મંદિરમાં આવીને પૂજારીની રજાથી થાળ ઉપડતા, પણ તેમનો ગ્રંથ છે.

”જ થાક લોઢનો બની જતો. આમ કેટલાયે જુuધારી પડતો, વિદ્વાનો, દાતીર્થ થાળ ઉપાડવા આવ્યા, પણ આ અદ્ભુત સોનાના થાળ ભલભલાના “ની ઉતારી નાખ્યા. સાચી ધાર્મિકતાની કસૌA કરાવનાર્થ એ થાળ દેશપરદેશમાં એ વાતને મહિનાઓ વીત્યા. જન્માષ્ટમીનો તહેવાર આવ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના જન્મદિને મહારાજાની આજ્ઞાથી મંદિરનાં દ્વાર ખુલ્લ કરવામાં આવ્યાં. પૂજા-આરતી બંધ હતાં. માત્ર દર્શન થતાં હતાં. આઝપાસના પ્રદેશમાંથી સેંકડો ભાવિક ભક્કી ર્શનાર્થે આવ્યા હતા. મંદિરનાં દ્વાર પાસે આવી ગર્ભગૃહમાં પાઈ પૈસો, પાવલી.

કૃષિ પોતાની શક્તિ અનુસાર પ્રભુને ચરબૈ ધરતા હતા. મહારાજાની આશાથી પ્રધાનજી પોતે મંદિરના ગર્ભદ્વારમાં પડદાની પાછળ એક ખુરશી નાખીને બેઠ તા આજે રાજ્યના પ્રજાજનોની ધાર્મિકતાની કસૌટ હતી. કોઈક વીરલો એ કaખાંથી જરૂર પાર ઊતરશે એવી મહારાજાને શ્રદ્ધા હતી. સત્યને આધારે પૃથ્વી ટકી રહ્યું છે.

સાચા ધર્મને આધારે માનવજીવન શાંતિ અને સંતોષપૂર્વક ચાલી રહ્યું છે. આવી શ્રદ્ધાથી મહારાજાએ પ્રધાનને આશા કરેલી કે જાણે અજાણે પ્રભુને શરણે ભેટ ધરતી, થાળને જે કઈ અર્થ કરે એનું તમારે ધ્યાન રાખવું. દિવત્ર પૂર્ણ થવા આવ્યો. માંજ પી. એ વખતે અણધારી ઘટના બની.

એક ખેત બાજુના ગામડેથી હથવું કરવા શહેરમાં આવેલો. પોતાનો માલ વેચીને સાંજે ઘર તરફ પાછા ફંચતાં પહેલાં તે મંદિરમાં દર્શને આવ્યો. એનાં કપડાં ધૂળવાળા હતા. આખા દિવસૂની થાકેલો હતો, પરંતુ હાથ જોડીને મૂર્તિ સામે ઊભો રહ્યો ત્યારે, એના ચહેરા પરથી ભક્તિભાવ નીતો હતો.

બંડીના ખિસ્સામાંથી એન્ને એક આનો કાઢ અને થાળમાં નાખી ને હાથ થાળને અડકી ભગવાનને પ્રણામ કર્યા. થાળ તો બાજી મારી હતી. ખેડૂત પછી હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. પ્રધાનજી એકદમ ઊભા થઈ ખેડૂતની પાળે યા અને તેને છે, ‘… છેબ નવાઈ અમીને જોઇ બી. વાંકો વળીને પ્રધાનને પગે વાળતા થશે. પ. છાને એને બાથમાંથી છોડ્યો નહીં. એમના હર્ષનો પારનીત તો હાથ, તેને પૌતાની ગાડીમાં બેસાડીને મોચ પાત્ર તેને લઇ થા, તને કઈ સમજ પડી નહિ એ તો ચારેતરફ.. કે માને હાથના અણુથી થાળ લોખંડનો થતાને અર્થે મળી .

વચમાં પણ ઉભા થઈને ખેડૂતને બાથમાં લઇ લીધી. તેમણે તને શું ? ‘તમે કર્યો શાક રહે છે ? શું ખેતે પોતાનું નામ, ગામ વગેરે હકીકત જણાવી. અને છેવટે ઉમેર્યું : “હું વે મારે ગામ પાછો જતાં પહેલાં મંદિરમાં દર્શન કરવા આવેલ. સોનાની થાળ મેં ક્યારેય જોયેલો ન હતો. મેં તો ભગવાનને પગે હાથ મૂકીએ તેમ કાળને હાથ અડાડે. એમાં મારો કઈ ગુનો થયો હોય તો મને માફ કર્થ, મારે ઘેર જીરાનું મોડું થાય છે. માર્ચ શૈક ને ઘરડાં માબાપ ઘર વાંટ જોનાં .

’મહારાજાએ કહ્યું : તમે ગુનો નથી. કર્યો, પણ. તમે તો સૌની લાજ રાખી છે, આપણા રાજયમાંથી ધર્મ ચાલ્યો જતો હતો તેને તમે સાચવ્યો છે. એ સોનાના શાળને જે કોઈ વ્યક્તિ હાથ અડાડતાં હતા ત્યારે એ લોઢનો બની જતો હતો. અને શીએ એ થાળને હાથમાં લઈ આરતી કરવા પ્રયત્ન કર્યો પણ એ વખતે થાળ વોશનો થઈ ગયો. પત્ર તમે હાથ અડાડશો ત્યારે એ વધારે ઝગમગવા લાગ્યો.

તમે શું ધર્મધ્યાન અને દાનપુણ્ય કર્યું છે એની વાત અમને કી.’ ખેડૂત બોલ્યો : “બાપુ ! હું કાંઈ ભગત નથી. ક્યારેક વખત મળે તો મંદિરમાં દર્શન કરવા જાઉં. હું તો મારી જમીનમાં મહેનત મજૂરી કરીને મારા કુટુંબનો. ગુજારો કરું છું, મારું ઘરડાં માબાપની સેવા કરે છે, કોઈ ગાધુ-સંત, અભ્યાગત માંગણે આવે તો એની મારી ગજાપત્ત પ્રમાણે ત્રેવા-ચાકરી કરું છું.

ખેડૂતની વાત સાંભળીને મહારાજાએ પ્રધાનજી સામે જોયું. પ્રધાન બોલ્યા : “જા, મહેનતું. પ્રમાણિક, પ્રભુપરાયણ જીવન ગાળનાર પરિશ્રમી માણસ સોનાના અદભુત થાળને ઉપાડવાની સાચી અધિકારી છે. ખેડૂતે ભોળાભાવે કહ્યું: “બાપુ, હું તો ગરીબ ખેડૂત છે. મેં કહ્યું ધાર્મિક કેમ કર્યું હશો એ તો ભગવાન જાણે. તમે રજા આપી તો મારે ઘેર જાઉં.’ મહારાજા અને પ્રધાનજીને એ ખેડૂતમાં સાચી ધાર્મિકતાના દર્શન થયા, અપૂર્વ એવા સોનાના થાળે જીવનનું સનાતન સત્ય જગત સમક્ષ ભક્ત કવિ નરર્સિંહના ભજનમાં કહેવાયું છે તેમ ;

પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો થે મન અભિમાન ન આણે રે વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે.’

જીવનનું રહસ્ય સત્ય જેટલું જ સાદું હોય છે. તેને પામવા માટે એક જ સરળતા જોઈએ.

Leave a Comment